Wijnland Zuid-Afrika: Hemel op aarde

Ik weet niet wat het is met Zuid-Afrika. Maar sinds ik er voor het eerst was, in de zomer van 2015, laat het land een indruk achter die zich ergens permanent heeft genesteld. In al zijn schone weerbarstigheid, mooie misère en vrolijke veerkracht. Je merkt, ik heb het woord wijn nog niet eens genoemd.

Ik bedoel, een ochtendwandeling over het strand waarbij je in twee uur tijd één andere wandelaar tegenkomt. Tientallen dolfijnen die uit metershoge golven springen terwijl je je met samengeknepen billen aan een stampende RIB vasthoudt. Een spannende, nachtelijke omweg door een township met meer dan een miljoen inwoners. Een olifant in je achteruitkijkspiegel wanneer je stilstaat voor een overstekende giraffe. Robben Eiland. Lunch bij The Test Kitchen in Kaapstad. Bavianen op het dak van je huurauto. De politieman die je aanhoudt voor te hard rijden, aan wie je angstig je laatste Krugerrands geeft. Struisvogelbiefstuk met merlot in Oudtshoorn. Zijn we toch nog bij wijn aangekomen.

Een uitgelezen kans
Mijn bezoek in februari dit jaar aan de Zuid-Afrikaanse West-Kaap, op uitnodiging van Wines of South Africa (WOSA), was er een met vele gezichten. En uitgelezen kansen. Om wijnhuizen die je altijd al hoog had staan eindelijk in het echt te zien: Reyneke, Boekenhoutskloof, David & Nadia, Mullineux. Om gebieden te bezoeken die je al een poos op de korrel had: Swartland, Hemel & Aarde en Elgin. Om een wijn te proeven die al te lang op je wensenlijstje stond: Mev. Kirsten van Eben Sadie. Om spannende nieuwkomers te ontdekken zoals Thor Vintners (een project van Emile Gentis van DeMorgenzon).

En er was zoveel meer. Druiven plukken bij zonsopgang in de wijngaarden van Klein Constantia. Ongekende luxe ervaren bij Delaire Graff Estate. Fantastisch eten op het domein van Creation Wines. De grote klasse van Cap Classique en de diepte van ‘old vine’ chenin blanc. Grote wijnhuizen, waar je sceptisch over was, die je toch positief verrassen: Boschendal, bijvoorbeeld. Jonge, ambitieuze wijnmakers die het low-intervention aanpakken onder de verzamelnaam The South Coasters. Het houdt niet op.

Indeling wijnbouw Zuid-Afrika
In Zuid-Afrika maken ze al eeuwenlang wijn, een officiële kaart van de wijngebieden is er pas sinds 1973. Alle wijnbouw speelt zich af in het zuidwesten van het land: de West-Kaap rondom Kaapstad. Er zijn vijf regio’s, ongeveer 23 districten binnen die regio’s en daarbinnen en omheen weer kleinere zones, de zogenaamde ‘wards’. Een indeling die altijd verandert, maar er nu grofweg zo uitziet:

Regio’s (districten):
•        Kustregio (o.a. Swartland, Constantia, Stellenbosch, Wellington, Franschhoek)
•        Kaapse zuidkust (o.a. Elgin, Walker Bay, Cape Agulhas)
•        Klein Karoo (Klein Karoo, Calitzdorp, Langeberg-Garcia)
•        Breede Rivier-vallei (Robertson, Worcester, Breedekloof)
•        Olifantsrivier

NB: De drie wards in Hemel-en-Aarde (zie onder) vallen dus onder het district Walker Bay in de regio Kaapse zuidkust.

Uitgelicht: Hamilton Russell Vineyards
De start van wijnbouw in Hemel-en-Aarde is bijzonder. In tegenstelling tot vele andere gebieden in de Westkaap was hier tot voor kort weinig meer dan wat verwaarloosde landbouw te vinden. Pas met de komst van de familie Hamilton Russell kwam daar verandering in.

De Hamilton Russels zijn pioniers in dit gebied. In 1975 kochten zij het land dat nu een wijndomein van 170 hectare is in de Hemel-en-Aarde Valley, vlak achter de oude kuststad Hermanus. De koelte van de Atlantische Oceaan is niet verder dan 1500 meter verwijderd van de wijngaarden. De gemiddelde zomertemperatuur is vergelijkbaar met die in Bourgogne, net als het kleigehalte van de bodem. De keuze om vooral chardonnay en pinot noir aan te planten is dus volkomen logisch.

Eigenaars Anthony en Olive Hamilton Russell zijn de tweede generatie van de familie die in 2020 hun veertigste oogst vierden, en Anthony’s dertigste jaar aan het roer. Ze hebben naam gemaakt als internationale leveranciers van een voor Zuid-Afrika ongebruikelijk klassieke stijl van Chardonnay en Pinot Noir. 

Ben je in de buurt, dan is een bezoek zeker een aanrader. Wat is er mooier dan hun wijnen proeven bij een prachtige, historische boerderij naast de wijnkelders, terwijl je uitkijkt op een meer waar het wemelt van de wilde vogels? Niet voor niets heeft Hamilton Russell Vineyards de status van Conservation Champion bij het Wereld Natuur Fonds.

Hemel-en-Aarde

Gezien de tijd van het jaar is het fijn om frisse rode en witte wijnen te schenken, dus concentreren we ons op een van de koelere wijngebieden in de West-Kaap: Hemel-en-Aarde. 

Hemel-en-Aarde vind je nét ten noorden van walvishoofdstad Hermanus, aan Walker Bay. Een relatief koel klimaat gevangen tussen twee bergruggen. De lange vallei is opgedeeld in drie wards (appellaties): Upper Hemel-en-Aarde, Hemel-en-Aarde Ridge en Hemel-en-Aarde Valley. Bij elkaar een uniek gebied dat enkele bijzondere kenmerken heeft: er staan vrijwel alleen de druivenrassen chardonnay en pinot noir aangeplant, nagenoeg alle producenten zijn kleinschalige familiebedrijven en hun wijnen vind je doorgaans in het premiumsegment. Geen enkel wijngebied in Zuid-Afrika sleept jaarlijks zoveel awards, medailles en vijfsterren-scores binnen. De verkoelende nabijheid van de oceaan en de zuidelijke ligging ten opzichte van de meeste andere Zuid-Afrikaanse wijngebieden maakt Hemel-en-Aarde tot een unieke plek.

Samen sterker

Onder de naam Hemel-en-Aarde Wines hebben zestien wijnproducenten zich verenigd en een deel van hen geeft vandaag act de présence in de spectaculaire wijngaard van één van de leden: Hasher Family Estate. Een nieuw wijnbedrijf van twee jonge, gedreven eigenaars met Belgische roots. Hun eerste oogstjaar was 2022 - zo nieuw dus - en meteen van hoog niveau. In de line-up stonden verder onder andere Storm Wines, Newton Johnson Vineyards, Ataraxia, Tesselaarsdal, La Vierge, Creation, Spookfontein, Bouchard Finlayson en Hamilton Russell Vineyards. We proefden ieders Chardonnay’s en Pinot Noirs in de buitenlucht, onder de felle Kaapse zomerzon. Een unieke kans om dit zo naast elkaar te zien en mogen ervaren. En mooi hoe ze elk hun eigen signatuur weten te geven aan identieke druivenrassen van dezelfde plek.

Vrouw aan het roer

Ten slotte nog twee opvallende wijnhuizen in Hemel-en-Aarde. Het vermelden waard is Lelie van Saron, in de Upper Hemel-en-Aarde. De wijnmaker en eigenaar is een Zuid-Afrikaanse vrouw, Natasha Williams, die negen jaar lang bij Bosman Family Wines werkte. Sinds 2017 maakt ze er haar eigen wijnen. Ik proefde haar 2022 Chardonnay Single Vineyard, gemaakt deels in betonnen ei en oud eiken: zilt, fris, kruidig, iets romig. En de 2022 Syrah: eerlijk en puur, diepte, peper, concentratie, mooie fruittannines. Prachtvoorbeeld van Black Economic Empowerment met een krachtige vrouw aan het roer. 

Quotes die je bijblijven

Geen wijnhuis zonder ‘tasting room’ of restaurant. Het is bijna een voorwaarde om naam te maken en voldoende inkomen te genereren als wijnbedrijf in Zuid-Afrika. De ene plek is nog mooier dan de ander, het uitzicht doorgaans fenomenaal en de keuken regelmatig briljant. Zo ook bij Creation in de Hemel-en-Aarde Valley. De Zwitserse wijnmaker Jean-Claude (JC) Martin en zijn vrouw Carolyn ontdekten dit stukje hemel op aarde in 2002 en plantten in datzelfde jaar de eerste wijnranken.

Aan de lunchtafel zat ik tussen de wijnmaker van Hamilton Russell Vineyards en JC in. De laatste zat op zijn praatstoel, verfrissend. Een paar quotes noteerde ik ter plekke en bleven me bij. Ik geef je ze graag mee om je een idee te geven van hoe Zuid-Afrikaanse wijnmakers in het leven staan. 

‘De natuur maakt je nederig.’ 

(Over goede en slechte oogstjaren)

‘Laten we kijken waar klimaatverandering voor betere wijn zorgt, in plaats van slechtere. Zoals in Duitsland.’

(Over het zien van kansen en positiviteit)

‘Je moet erin geloven dat je dit werk niet voor jezelf doet. Ik werk nu voor de volgende generatie. Het is een langdurig proces.’ (Over de toekomst).

Tekst: Niels van Laatum / Foto’s: Niels van Laatum, WOSA, Creation Wines, Riehan Bakkes